بازنشر کتاب مفتوح القلوب

چاپ عکسی و حروفی از روی نسخۀ نفیس مورخ 989  محفوظ در کتابخانه دانشگاه استانبول
مقدمه، تصحیح و تعلیقات: دکتر احسان پورابریشم
نشر مجمع ذخایر اسلامی، 1394
بهای شومیز:68000 تومان. جلد سخت: 77000 تومان
شماره ناشر برای ارسال پیشتاز: 02537705666
ته نویس؛ طبع دیگری از مفتوح القلوب (فقط به صورت حروفی) توسط همین مصحح  درحال آماده سازی برای نشر است

انسان، همواره هراسناک پیشامدهایی است که سایه‌روشن آینده‌اش را نهفتۀ در آنها می‌یابد؛ امید و حرمانی رهاورد روزگار لعبت‌باز و کارمایۀ حریم حرم خردورزی، و نرم‌ریز این خلجان از نیامده‌هاست که وامیداردش به هرآنچه خاطر را تسلّی و دل را تسکین دهد، پناه برد و ساده‌ترین رخدادها را پیام‌آورانی بگیرد که دریچه‌ای به نادیده‌ها می‌گشایند تا شاید افروختن این فانوس بی‌رمق در ظلمات درماندگی‌اش، او را به طریق صلاح رهنمون شود و تفأل ازین دریچه‌هاست.

در سیرۀ نبوی (ص) آمده که ایشان فال را دوست می‌داشت و طیره را ناخوش، و هم از آن ارجمند است: «إِنَّ اللَّهَ يُحِبُ‏ الْفَالَ‏ الْحَسَنَ‏». هم بر این رسم، تفأل از دیوان خواجۀ راز، حافظ شیراز، با همه سحرآفرینی‌اش در زبان و بیان از دیرباز متداول بوده است. نشان این آیین را که پس از چند دهه از درگذشت خواجه آغازیده، در سراسر قلمرو پهناور فرهنگ فارسی، از شبه‌قاره تا مرزهای دور عثمانی می‌یابیم. در باورها این «خاصیّت آینگی» در پیوند با «لسان‌الغیب و ترجمان‌الاسرار» دانستن حافظ و سروده‌هایش تأویل می‌شود.

در گذر روزگاران، اهل ذوق به گردآوری داستا‌نهایی از این غز‌لهای «وصف‌الحال» پرداخته‌اند؛ غز‌لهایی که در واقع تجلیِ برآیندِ نیروهایِ فکری – معنوی خواننده‌اند در هنگامۀ تردید و دلتنگی. حاجی خلیفه با اشاره به تداول تفأل با دیوان حافظ نزد فارسیان، دادن لقب لسان‌الغیب به حافظ را به دلیل اشعار مناسبِ حالِ مردم گفتنِ او دانسته است و از رساله محمّد بن محمّد هروی (رساله حاضر) و نیز رساله ترکی مولی حسین کفوی (م1010ق) درباره فال حافظ یاد می‌کند. در نیمه سده یازدهم هجری نیز محمّد بن محمّد دارابی، لطیفه غیبیه را در شرح مشکلات بعضی اشعار حافظ نگاشت و هفت فال را از آن روزگار بدان برافزود. در حاشیه نسخه‌ای از دیوان حافظ، محفوظ در کتابخانه خدابخش شهر پتنه، بعضی تفألات شاهان گورکانی هند: همایون، جهانگیر و شاهزاده داراشکوه ذکر شده که از انس ایشان با حافظ نشان دارد.

متن حاضر با عنوان «مفتوح‌القلوب»، تألیف محمّد بن شیخ محمّد هروی است و به شماره ثبت 578 محفوظ در کتابخانه دانشگاه استانبول. چنان‌که در ترقیمه نسخه آمده در ربیع‌الثّانی سال 989 هجری در دارالسلطنه استانبول و به خامه علاءالدّین منصور شیرازی کتابت شده است. گفتنی است پیش از این رساله، مقدّمۀ محمّد گلندام از همان کاتب و تا برگ ششم جای دارد. نگارنده نسخه دیگری از مفتوح‌القلوب نمی‌شناسد؛ امّا وجود نسخه/نسخه‌هایی از آن بویژه در کتابخانه‌های ترکیه محتمل است.

درباره مؤلف، محمّد بن محمّد هروی، جز اندک اطلاع مندرج در مفتوح‌القلوب، نشان دیگری به دست نیامد. او در مقدمه‌اش از سفرهای متعدّد به نواحی خراسان و ماوراءالنهر یاد کرده است و این که با تفأل به دیوان حافظ رهسپار سفر عراق شده است و از آن پس در مدت ده سال در سفر و بیست و یک سال در حضر، هرآنچه از دیده و شنوده بر دلش قرار گرفته، به بیاض برده تا این مجموعه فراهم آید. سفر به مکّه، توقّف در جزیره هرمز، و عزم زیارت شاه نعمت الله، حکایت بازار فیروزآباد، اقامت در بلاد شیروان و قریه محمودآباد، همراهی‌اش با حسن بیک ترکمان آق قویونلو (حک: 872-882ق) در تبریز و سفر کوتاه روم (عثمانی)، را از گفته‌های اشاره‌وار او درمی‌یابیم. محمّد هروی کاتب دیوان حافظ بوده و به گردآوری و تفأل به آن دیوان شهرت داشته و دور نیست که نسخه‌ای از دیوان خواجه به خط او باقی مانده باشد. مؤلف از شاهزاده غریب میرزا (م902ق) با دعای مردگان و از کمال‌الدّین حسین واعظ (م910ق) با دعای زندگان یاد نموده است؛ پس به نظر می‌رسد تاریخ تحریر نهایی مفتوح‌القلوب میان سالیان 902 الی 910 هجری و در زمان سلطنت سلطان حسین بایقرا (حک: 875-911ق) بوده است.

از فوائد مفتوح‌القلوب، گذشته از ارائه اطلاعات ارزنده در حوزه مطالعات حافظ‌پژوهی، می‌توان به اشاراتی درخور توجه به فرهنگ آن روزگاران یاد کرد که سنّت «نثار اخلاص و تکبیر» به روح خواجه پیش از تفأل و یا تفأل به دیوان جامی (817-898ق) در دوران حیاتش از آن جمله‌اند و نیز برخی اشارات ادبی – تاریخی که به اجمال در انتها مستندسازی نموده‌ایم و هم برای مزید فایده، سروده‌های حافظ مندرج در مفتوح‌القلوب را به نسخۀ مصحَّح علامه قزوینی و دکتر غنی (طبع اول) نشانی داده‌ایم.

مفتوح‌القلوب بیانگر طیف گسترده ارادتمندان معنوی حافظ از مردم عامه گرفته تا ادیبان و صوفیان و شهزادگان است و نشان می‌دهد که چگونه خوانشهای یک متنِ ادبیِ باز می‌تواند به تأیید و یا دگرگونی گفتما‌نهای سیاسی، ایدئولوژیک و یا اجتماعی بر مدار تساهلی رندانه بیانجامید و همچنان رازوارگی‌اش را آشکارا بنماید و جاودانه بماند.

گفتنی است مقدمات طبع دیگری از این رساله، هم به کوشش نگارنده، با مقدمه‌ای به دیگر لون فراهم آمده و به زودی عرضه می‌شود؛ امید است تا آن هنگام دانشیان دیده‌ور باریک‌بینی‌های مایه‌ورانه خود را از نگارنده دریغ نورزند.

کانال خبری تارنمای سفرنویس
کانال اعلام تورهای سفرنویس