تخریب خانه مسعود نکوئی و داستان ارباب کیخسرو

عمارت تاریخی متعلق به مسعود نکوئی، خَیر برجسته بیمارستان نکوئی قم¹، که در سال 1341 به‌عنوان بنگاه حمایت کودکان² و زیر نظر سازمان شاهنشاهی خدمات اجتماعی فعالیت می‌کرد و در سال 1344 وقف بیمارستان شده بود، به طور کامل تخریب شد. بخش غربی خانه مسعود نکوئی (علی اکبر نکوئی) که پس از انقلاب به سازمان بهزیستی واگذار شده و به مرکز حمایتی شهید رشوانلوپور تبدیل شده بود، به دلیل بی‌توجهی و عدم حفاظت مناسب در سال 1376 تخریب شده بود.

این باغ عمارت که درختانش در سالهای اخیر خشک شده بود به دلیل ارتباطش با یکی از رویدادهای مرموز تاریخ معاصر ایران، یعنی مرگ ارباب کیخسرو شاهرخ، نماینده زرتشتی مجلس در دوره پهلوی، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بود. به نقل از پرویز خطیبی نوری (دایی مسعود نکوئی) در کتاب «خاطراتی از هنرمندان»، در شب عروسی مسعود نکوئی که در این عمارت برگزار شد، ارباب کیخسرو شاهرخ حضور داشت. او پس از گفت‌وگو با مختاری، رئیس شهربانی، و دریافت پیغامی مبنی بر احضار فوری توسط رئیس مجلس، از مراسم خارج شد. فردای آن روز، خبر پیدا شدن جسد ارباب کیخسرو در روزنامه‌ها منتشر شد و این واقعه به یکی از رازهای حل‌نشده تاریخ ایران تبدیل شد.

آدرس خانه مسعود نکوئی: استان تهران، شهر تهران، خیابان ولیعصر، بعد از چهارراه ولیعصر، ابتدای کوچه نیکویی (نکوئی) تا امتداد خیابان برادران مظفر (صبا سابق)
شماره ثبت در فهرست آثار ملی ایران خانه مسعود نکوئی:  این عمارت در سال 1376 ارزشمند معرفی شده بود اما به‌دلیل سهل‌انگاری میراث ثبت نشد و در نهایت تخریب شد.

مختصات جغرافیایی ، آب و هوا ، نقشه و … :  E 51″28’08.09      N 35″40’32.06
نامهای دیگر: خانه علی اکبر نکوئی، خانه مسعود نکوئی، بنگاه حمایت مادران و نوزدان، مرکز حمایتی شهید رشوانلوپور و …
دوران و بانی اثر: علی اکبر نکوئی در دوران پهلوی اول
امکان بازدید خانه مسعود نکوئی: به دلیل تخریب امکان پذیر نیست.
کاربری های خانه مسعود نکوئی: منزل مسکونی علی اکبر نکوئی (تا سال 1341)، مرکز خدماتی و حمایتی از کودکان زیر نظر بنگاه حمایت مادران و نوزادان (تا سال 1357)، مرکز بهداشتی سازمان بهزیستی (تا سال 1375)، کارگاه تجهیز متروی تهران (تا اوایل دهه 80)، پارکینک خودرو (تا سال 1403) و در نهایت امر محل نگهداری بساطِ دستفروشان حوالی چهارراه ولیعصر!!

خانه مسعود نکوئی همچنین بخشی از تاریخ خیرخواهی خانواده نکوئی بود. علی‌اکبر نکوئی، پدر مسعود، متولد 1265 ه.ش در آذربایجان، پس از یتیمی در کودکی تحت سرپرستی میرزاعباس خطیبی، سیگارفروش لاله‌زار، قرار گرفت و با تجارت موفق، به امور خیرخواهانه روی آورد. او در سال 1313 سالن تئاتری در خیابان استانبول بنا کرد به نام سالن تئاتر نکوئی، که در اختیار ارباب افلاطون شاهرخ قرار گرفت، اما به دلیل عدم استقبال عمومی تعطیل شد.

طبق سند واگذاری عمارت به بهزیستی، این ملک باید صرفاً برای امور حمایتی مانند خدمت به ناشنوایان، نابینایان، معلولین و کودکان بی‌سرپرست استفاده شود و به هیچ وجه به امور اداری و سازمانی اختصاص نداشته باشد. امیدواریم سازمان اوقاف این موضوع را مد نظر داشته باشد (باتوجه به تخریب و نوسازی این عمارت برای بهره‌برداری تجاری فعلی)

تخریب خانه مسعود نکوئی در حالی انجام شد که در گزارش شرکت توسعه فضاهای فرهنگی در سال 1376 و مکاتبات میراث این ملک ارزشمند معرفی شده بود که شوربختانه بعدها، هیچ اقدام مؤثری برای حفاظت از آن صورت نگرفت.

تخریب خانه تاریخی مسعود نکوئی ضربه‌ای بزرگ به هویت تاریخی شهر است. این خانه می‌توانست به موزه‌ای برای روایت داستان خانواده نکوئی و رویدادهای تاریخی مرتبط با ارباب کیخسرو تبدیل شود. می‌دانیم سازمان میراث فرهنگی تهران از تخریب مطلع نیست چون هنوز واکنشی رسمی نشان نداده، اما این رویداد بار دیگر لزوم حفاظت از میراث فرهنگی ایران را برجسته کرده است.

ته نویس 1) در تمامی اسناد رسمی نام خاندان نکوئی با حمزه نوشته شده است، اما در برخی از کتابها مسعود نکویی و برخی از اسناد محدود مسعود نیکویی درج شده و نام کوچه و تابلو شهرداری هم نام نیکویی نوشته شده است.

ته نویس 2) نام بنگاه حمایت کودکان در برخی از اسناد “انجمن ملی حمایت کودکان” درج شده و در برخی “بنگاه حمایت مادران و نوزدان” و براساس توصیه آقای مسعود نکوئی برای موقوفه عام المنفعه وقف شد.
ته نویس 3) در سال 1383 اوقاف خواستار تخریب و نوسازی و تبدیل آن به یک مجموعه تجاری ، اداری داده بود که به علت ارزشمند بودن خانه نکوئی، با مجوز تخریب موافقت نشد. در سال 1389 سازمان بهزیستی در تلاش بود در زمین این خانه کلینیک ناشنوایان و نابینایان احداث کند که به سرانجام نرسید.

ته نویس 4) پس از مرگ مسعود نکوئی، علی محمد بهتاش و فاطمه سلطان بهرامیه امور وقفی ایشان را پیگیری می کردند تا فرزند مسعود یعنی علی اکبر نکوئی به سن بلوغ برسد.
ته نویس 5) دو آدرس از محل سکونت آدرس نکوئی در اسناد موجود است، اولی خیابان وصال شیرازی شماره 27 و دومی فلکه دوم آریاشهر، کوچه نوشیروان ، پلاک 13 آیا کسی از این دو عمارت اطلاعاتی دارد؟
ته نویس آخر) به رسم معمول سفرنویس این گزارش تقدیم می شود به آقای بابک چمن آرا، و خاطراتش …
منابع و سرچشمه ها
https://www.instagram.com/nhfi.hospital

اطلاعات مجتمع آموزشی درمانی نکویی هدایتی فرقانی ایزدی قم
کتاب خاطراتی از هنرمندان، نویسنده پرویز خطیبی نوری
کتاب تماشاخانه‌های لاله زار، نویسنده علی اوحدی
کتاب مشاهیر و رجال، نویسنده باقر علی
اسناد آرشیو مجموعه سفرنوس