دو جشن سال نو در مرداد، نوروز شاهنشاهی و ناواسارد با ریشه‌های ایرانی

ماه مرداد، برای ایرانیان معمولاً یادآور گرمای تابستان است؛ اما در گوشه‌ای از جهان، این ماه میزبان دو جشن کهن است که هر دو با مفهوم سال نو، نو شدن و میراث فرهنگی ایران و حوزه تمدنی آن پیوند خورده‌اند: نوروز پارسیان هند و ناواسارد، سال نوی ارمنیان باستان.

نوروز پارسیان هند؛ نوروزی که به مرداد رسیده است
پارسیان هند، بازماندگان جامعه زرتشتی ایرانی هستند که پس از ورود اسلام به ایران، طی مهاجرت‌هایی به هند رفتند و در طول قرن‌ها توانستند بخش مهمی از زبان، آیین‌ها، باورها و جشن‌های ایرانی خود را حفظ کنند. نام «پارسی» نیز در اصل به معنای ایرانی/پارسی است و جامعه زرتشتی هند به یکی از مهم‌ترین حاملان میراث فرهنگی ایران در خارج از مرزهای ایران تبدیل شده است.

یکی از جالب‌ترین نمونه‌های این میراث، نوروز پارسیان هند است؛ جشنی که برخلاف نوروز ایران در آغاز بهار، در تقویم امروزی در ماه مرداد (آگوست) برگزار می‌شود. دلیل این تفاوت، استفاده بخش بزرگی از پارسیان از گاه‌شماری شاهنشاهی است؛ تقویمی که کبیسه‌گیری را به شیوه تقویم خورشیدی امروزی انجام نمی‌دهد و در طول قرن‌ها تاریخ نوروز در آن حدود ۲۰۰ روز از جایگاه بهاری خود فاصله گرفته است. به همین دلیل، نوروزی که ریشه آن همان سنت کهن ایرانی است، امروز در میانه تابستان جشن گرفته می‌شود. (در ته‌نویس شماره یک بیشتر بخوانید)
در این روز، پارسیان لباس نو می‌پوشند، خانه‌ها را می‌آرایند، به آتشکده می‌روند و در کنار نیایش، دیدار خانواده و دوستان و خوراک‌های سنتی، آغاز سالی تازه را جشن می‌گیرند. بنابراین اگرچه تاریخ تقویمی نوروز پارسیان هند با نوروز ایران متفاوت شده، اما ریشه و مفهوم آن در سنت ایرانی و زرتشتی باقی مانده است.(در ته‌نویس شماره 2 درباره آداب و رسومات ایرانیان و پارسیان هند، بیشتر بخوانید)

ناواسارد؛ سال نوی ارمنیان باستان
چند هزار کیلومتر آن‌سوتر، در سرزمین تاریخی ارمنستان، ناواسارد نیز نام نخستین ماه سال در گاه‌شماری ارمنی باستان و نام جشن آغاز سال نو بود. این جشن در سنت تاریخی ارمنیان در ۱۱ اوت برگزار می‌شد و با آغاز سال، فرا رسیدن فصل برداشت و برگزاری آیین‌ها و جشن‌های عمومی همراه بود.
اما نکته‌ای که ناواسارد را برای ایرانیان بسیار جالب می‌کند، ریشه ایرانی نام آن است. واژه «ناواسارد» از زبان‌های ایرانی میانه وارد زبان ارمنی شده و از دو جزء تشکیل شده است: «نَوا» به معنای نو و «سَرد» به معنای سال؛ یعنی «سال نو». منابع زبان‌شناختی آن را به واژه‌های ایرانیِ مرتبط با «سال نو» پیوند می‌دهند.

البته ناواسارد را نباید صرفاً «جشن ایرانی» دانست؛ این جشن، سال نوی ارمنیان باستان بوده و در بستر فرهنگ و باورهای ارمنی شکل گرفته است. اما نام آن و برخی عناصر تاریخی و فرهنگی‌اش نشان‌دهنده ارتباط و تأثیر متقابل عمیق میان فرهنگ‌های ایرانی و ارمنی در دوران باستان است. جالب آنکه در روزگار معاصر نیز جشنواره‌ای با عنوان «ناواسارد» به‌عنوان جشن فرهنگی و آشپزی ارمنی ـ ایرانی در ارمنستان برگزار شده است؛ موضوعی که استمرار این پیوند فرهنگی را نشان می‌دهد.
مرداد؛ نقطه تلاقی دو میراث
وجه مشترک این دو جشن، تنها قرار گرفتن آنها در ماه مرداد نیست. هر دو به آغاز سال، نو شدن، زندگی، باروری، گردهمایی خانواده و جامعه و تداوم سنت‌های کهن مربوط‌اند. یکی، نوروز ایرانی است که در میان پارسیان هند در اثر تغییرات تقویمی به تابستان رسیده؛ و دیگری، سال نوی باستانی ارمنیان است که نام آن از زبان‌های ایرانی وام گرفته شده است.
از این منظر، مرداد می‌تواند پنجره‌ای جذاب برای شناخت بخشی از میراث مشترک فرهنگی ایران و سرزمین‌های پیرامون آن باشد؛ میراثی که با مهاجرت، تغییر دین، تغییر حکومت و حتی تغییر تقویم از میان نرفته، بلکه در سرزمین‌های مختلف به شکل‌های تازه‌ای ادامه پیدا کرده است.

دو جشن، دو سرزمین و دو سنت متفاوت؛ اما یک پیام مشترک: «سال نو، زندگی نو و فرهنگی که توانسته است هزاران سال سفر کند و زنده بماند.»

ته‌نویس شماره یک؛ چرا نوروز شاهنشاهی به مرداد ماه رسیده؟
نوروز شاهنشاهی یا یزدگردی به گاه‌شماری‌ای گفته می‌شود که مبدأ آن، سال به تخت نشستن یزدگرد سوم، واپسین پادشاه ساسانی، در سال ۶۳۲ میلادی است. این گاه‌شماری پس از سقوط ساسانیان نیز در میان بخشی از زرتشتیان ایران و سپس پارسیان هند ادامه پیدا کرد.

برای فهم اینکه چرا این نوروز امروزه در مردادماه برگزار می‌شود، کافی است یک نکته ساده را بدانیم: سال خورشیدی تقریباً ۳۶۵ روز و حدود ۶ ساعت است؛ اما در گاه‌شماری شاهنشاهی، هر سال را دقیقاً ۳۶۵ روز در نظر می‌گرفتند و آن «۶ ساعت اضافه» را با افزودن یک روز کبیسه جبران نمی‌کردند.
شاید در یک سال تفاوت چندانی به چشم نیاید؛ اما این اختلاف کوچک، در طول قرن‌ها جمع می‌شود. تقریباً هر چهار سال، حدود یک روز از تقویم واقعی فصل‌ها عقب می‌افتد. بنابراین نوروز این تقویم، به‌تدریج از آغاز بهار فاصله گرفت و هر چند سال، کمی دیرتر از سال پیش فرا رسید.
اگر بخواهیم خیلی ساده تصور کنیم، نوروز این تقویم مانند ساعتی است که هر سال چند ساعت عقب می‌ماند. در ابتدا اختلاف بسیار ناچیز است، اما اگر کسی قرن‌ها آن را تنظیم نکند، ساعت سرانجام ساعت‌ها و روزهای زیادی از زمان واقعی عقب می‌افتد.
همین اتفاق برای گاه‌شماری شاهنشاهی افتاد. در طول حدود ۱۴۰۰ سال، این جابه‌جایی به حدود ۲۰۰ روز رسید؛ در نتیجه نوروزی که زمانی در آغاز بهار قرار داشت، امروز در میان پارسیان هند در تابستان و معمولاً در ماه آگوست (مرداد) برگزار می‌شود.

در سال 1405 (2026) نوروز شاهنشاهی در 25 مرداد ماه برگزار می شود.

بنابراین، نوروز مردادماه یک نوروز متفاوت یا جشن تازه‌ای نیست؛ همان سنت کهن نوروز ایرانی است که تاریخ تقویمی آن در طول قرن‌ها جابه‌جا شده است.

به بیان ساده:
نوروز ایرانی امروز → آغاز بهار 🌱
نوروز شاهنشاهی پارسیان هند → تابستان ☀️

ریشه هر دو در سنت نوروزی ایرانی است؛ تفاوت اصلی، گاه‌شماری و شیوه محاسبه سال است.
ته‌نویس شماره 2 (آیینها و شیوه برگزاری نوروز شاهنشاهی؛ در ایران و میان پارسیان هند)
نوروز شاهنشاهی یا یزدگردی جشنی است که ریشه آن به گاه‌شماری مورد استفاده بخشی از زرتشتیان پس از پایان دوره ساسانی بازمی‌گردد. مبدأ این گاه‌شماری، سال بر تخت نشستن یزدگرد سوم، واپسین پادشاه ساسانی است. تقویم شاهنشاهی ۳۶۵ روزه است و به دلیل آنکه کبیسه‌گیری در آن متوقف شده، تاریخ آغاز سال در طول زمان از ابتدای بهار فاصله گرفته و به ماه‌های تابستان رسیده است. که در بالا به آن به صورت کامل اشاره شد.
نوروز شاهنشاهی در میان زرتشتیان ایران
امروزه این جشن در ایران جشنی محدود و جامعه‌محور است و برخلاف نوروز اول فروردین، مراسم گسترده عمومی ندارد. بر اساس گزارش‌های موجود، در سال‌های اخیر از میان زرتشتیان ایران، تهران و تفت از مکان‌هایی هستند که این سنت در آنها گرامی داشته شده است؛ در گذشته نیز در یزد از جشنی با عنوان «نوروز قدیمی» یا «نوروز باستانی» یاد شده و هنوز شمار محدودی از زرتشتیان آن را برگزار می‌کنند.

آیین‌های امروزی بیشتر بر گردهمایی جامعه زرتشتی، نیایش، دیدار و شادباش گفتن استوار است و جنبه خانوادگی و اجتماعی پررنگی دارد. در برخی موارد، زرتشتیان برای گرامیداشت این روز گرد هم می‌آیند و با خوراکی و پذیرایی، آغاز سال را شادباش می‌گویند. این شیوه را می‌توان در ادامه سنت عمومی جشن‌های سال نو زرتشتی دانست؛ با این تفاوت که نوروز شاهنشاهی در ایران امروز، بسیار محدودتر از نوروز بهاری برگزار می‌شود.

بنابراین اگر بخواهیم برای گردشگری فرهنگی، مکان‌های مرتبط با این سنت را معرفی کنیم، می‌توان به مراکز و انجمن‌های زرتشتی تهران، تفت و برخی محافل زرتشتی یزد اشاره کرد؛ البته برگزاری مراسم هر سال و مکان دقیق آن می‌تواند متفاوت باشد و باید همان سال از انجمن‌های زرتشتی محلی استعلام شود.
نوروز شاهنشاهی در میدان پارسیان هند
در هند، این جشن جایگاه بسیار پررنگ‌تری دارد. در روز جشن، خانواده‌ها خانه‌تکانی می‌کنند، لباس نو می‌پوشند، سفره یا چیدمان نوروزی آماده می‌کنند، به دیدار خویشاوندان و دوستان می‌روند و خوراک‌ها و نوشیدنی‌های ویژه تهیه می‌کنند. یکی از مهم‌ترین بخش‌های مراسم، حضور در آتشکده است؛ پارسیان در آتشکده گرد هم می‌آیند، نیایش و آیین‌های دینی انجام می‌دهند و به پاس سنت نیاکان و جایگاه مقدس آتش، آغاز سال نو را گرامی می‌دارند. پس از آن نیز دیدار، پذیرایی و شادباش گفتن میان خانواده‌ها و دوستان ادامه پیدا می‌کند.

از مهم‌ترین مراکز جامعه پارسیان، بمبئی (مومبای) است که بخش بزرگی از آیین‌های اجتماعی و دینی پارسیان در آتشکده‌ها و مراکز جامعه زرتشتی آن برگزار می‌شود. در کنار بمبئی، اودوادا (Udvada) نیز به دلیل آتش مقدس ایرانشاه، جایگاهی بسیار مهم در میراث دینی و فرهنگی پارسیان هند دارد. گزارش‌های مربوط به آیین‌های نوروزی پارسیان نشان می‌دهد که آتشکده‌ها همچنان محور اصلی گردهمایی آنان در این مناسبت هستند.
تفاوت اصلی امروز این است که نوروز شاهنشاهی در ایران بیشتر یک سنت محدود زرتشتی است، اما در جامعه پارسیان هند به‌عنوان یکی از جشن‌های مهم سال نو جایگاه اجتماعی آشکارتری دارد. پارسیان هند این جشن را در کنار نوروز جمشیدی حفظ کرده‌اند و آن را با مجموعه‌ای از آیین‌های خانوادگی، اجتماعی و مذهبی برگزار می‌کنند. در ایران، در مقابل، بخش بزرگی از جامعه زرتشتی تنها نوروز هم‌زمان با اعتدال بهاری را جشن اصلی سال نو می‌داند.

از منظر گردشگری فرهنگی، همین تفاوت بسیار جذاب است: یک سنت تقویمی ایرانی که در هند، در میان جامعه پارسی، با قدرت بیشتری تداوم یافته و در ایران به صورت محدودتر در برخی جوامع زرتشتی باقی مانده است. این موضوع می‌تواند نوروز شاهنشاهی را به نمونه‌ای ارزشمند از «میراث زنده ایرانی در خارج از مرزهای ایران» تبدیل کند.