املش، سرزمین آرامستان‌های تاریخی اما ناشناخته

باستان‌شناسان دنیا منطقه املش را یکی از حوزه‌های تمدنی خاص ایران می‌دانند.دلیل این امر نیز آثار باستانی‌ای است که در طول زمان و در جریان حفاری های‌مجاز و غیر مجاز صورت گرفته در این منطقه به دست آمده است.اغلب این آثار که شامل سلاح‌های برنزی و پیکره‌های حیوانات، مجسمه‌های انسانی برنزی و آجری، جام‌های سفالی با تصویر حیوانات، و ظروف با جلای سیاه، خاکستری یا نارنجی سفالی و البته زیور آلات زنانه بوده و مربوط به هزاره اول پیش از میلاد هستند،از گورستان‌های این منطقه به دست آمده‌اند.به همین دلیل است که برخی باستان شناسان املش را سرزمین گورستان‌ها و مقابر تاریخی یا برنزی لقب داده‌اند. به همین منظور در ذیل  معروف‌ترین این آرامستان‌های باستانی اما ناشناخته را معرفی می‌کنیم…

گورستان‌های لیارچاله و سرخ زیمی اُمام: در دامنه  شمالی روستای تاریخی اُمام  و در ارتفاع ۱۸۱۰ و ۱۴۹۰ متری سطح دریای آزاد، در سطح شیب‌داری که مشرف بر روستا و رودخانه اُمام است، گورستان‌های باستانی لیارچاله و سرخ زیمی اُمام قرار دارند. در دامنه  شمالی یا گورستان لیارچاله، اغلب گورها بدون سنگ‌چین و به طور نامنظم ساخته و کف گورها با آهک پوشانده شده است. اما وضعیت در دامنه  جنوبی یا سرخ زیمی اُمام به گونه‌ای دیگر است زیرا همگی آنها متعلق به زنان است. این گورها در فاصله  ۲ متری از یکدیگر قرار داشته و برخلاف گورهای دامنه شمالی دارای سنگ‌چین منظم بودند که به معنی جایگاه بالاتر زنان نسبت به مردان  ساکنان آن دوران اُمام است.اشیای به دست آمده گورستان‌های باستانی اُمام بیشتر کوزه و کاسه‌های سفالی و اشیای مفرغی و آهنی  تزیینی و جنگی  است.گورهای اُمام را متعلق به فاصله زمانی ۱۵۰۰ تا ۱۰۰۰ پیش از میلاد  می‌دانند.
گورستان سرخ زیمی کلام رود:   این محوطه در ۱ کیلومتری جنوب غربی روستای کلام رود و در کمرکش شیب تند کوه قرار دارد. این گورستان اوایل انقلاب مورد توجه ویژه قاچاقچیان عتیقه قرار داشت و در جریان حفاری‌های غیر مجاز تعداد زیادی  قطعات سفالی از قبور حفره‌ای و چهار چینه‌‌ای هزاره اول پیش از میلاد آن، کشف و راهی موزه‌های خارج از کشور شد.
گورستان خوش‌خانی: در فاصله ۱۵۰ متری روستای خوش‌خانی و ۲۰۵۱ متری سطح دریای آزاد، بقایایی از قبور سنگ‌چین و حفره‌ای ساده به چشم می‌خورد که به صورت غیر مجاز حفاری شده‌اند. سطح گورستان پر از قلوه سنگ‌های گرد و تخته سنگ است. برای جلوگیری از تخریب بیشتر و پی بردن به فرهنگ و تمدن این منطقه، نیاز به کاوش باستان شناسی است .
گورستان زرچاک: این گورستان در ۱۰۰ متری جاده اصلی تماجان به شیرچاک و بر روی شیبی تند قرار گرفته است. با توجه به نوع قبور آن که اغلب حفره‌ای ساده بوده و همچنین سفالینه‌های مکشوفه قدمت این گورستان به هزاره  اول پیش از میلاد می‌رسد.
گورستان بویه: این محوطه حدود ۱۰۰۰ متری روستای بویه و بر دامنه‌ای با شیب به نسبت تند قرار دارد و به دلیل عبور جاده ارتباطی روستاهای بویه و کشمکش از آن به دو قسمت شرقی و غربی تقسیم شده است. بخش شرقی آن به دره سرسبز «دزد دره» منتهی می‌شود و به دلیل مستور بودن با درختان فندق کمتر مورد تعرض قرار گرفته، اما بخش غربی در دامنه‌ای عاری از پوشش گیاهی قرار گرفته و شسته شدن سطح آن بر اثر بارندگی‌های شدید زمینه را برای غارت  حفاران غیرمجاز فراهم کرده است.در این گورستان چهارگونه قبر چهارچینه‌ای،حفره‌ای ساده، پشته سنگی و خمره‌ای شناسایی شده است.نکته جالب توجه در این گورستان فاقد اسکلت بودن برخی از گورهای حفره‌ای آن با وجود زیور آلات و سفالینه‌های مرسوم همراه مرده است که انسان را یاد پیش خرید قبر می‌اندازد.
گورستان غیاث آباد: این گورستان در جنوب روستای مربو واقع و در دو مرحله توسط باستان‎شناسان ژاپنی و ایرانی  کاوش شده است. در این کاوش‌ها اشیای مختلفی از قبیل سفال‌های سیاه، ظروف مفرغی و اشیای زینتی کشف شده است.
گورستان جاویددشت: این محوطه که سال 1380کشف شد در فاصله ۳ کیلومتری شمال روستای کجید، قرار گرفته و در آن قبور دوره  اسلامی و دوران تاریخی همزمان وجود دارد.مصالح به کار رفته در معماری قبور چهارچینه‌ای و حفره‌ای ساده آن سنگ‌ تخت همراه با ملاط گل است.
گورستان تماجان: این گورستان در فاصله ۲۰۰ متری شرق روستای تماجان و ۵۵ کیلومتری جنوب شهر املش و در کمرکش شیب تند کوه،قرار دارد.در این گورستان دفن اموات تابع قاعده نیست و اغلب اموات همراه با ابزار جنگی دفن شده‌اند. به نظر می‌رسد این گورستان در ادوار مختلف محل سکونت و مرکز تجمع قومی از اقوام ماقبل تاریخ گیلان بوده که هنوز فرهنگ و تمدن آنها به طور دقیق شناسایی نشده است. در این گورستان حداقل نمونه‌هایی از سه نوع قبر حفره‌ای ساده،چهارچینه‌ای و  مدور قابل مشاهده است.
گورستان جوچالان: بقایای این مجموعه در  ۳۰۰ متری غرب روستای سیاه کوه و در جنوب جاده مالس چال به سیاه کوه بر شیب تند کوه قرار دارد. در سطح این گورستان بقایایی از قطعات سفالی متعلق به ادوار مختلف مشاهده می‌شود که حاصل  حفاری‌های غیر مجاز هستند.از این گورستان آثار با ارزشی متعلق به هزاره اول قبل از میلاد در حفاری علمی دهه 40 به دست آمده است.
گورستان نفت‌خانی: این گورستان در  ۵ کیلومتری شمال شرقی روستای دیماجانکش و در میان درختچه‌های جنگلی، واقع شده است. سفالینه‌های مکشوفه از قبور حفره‌ای ساده، چهارچینه‌ای و دخمه‌ای این گورستان در حفاری‌های غیرمجاز بی‌شمار اغلب قرمز رنگ، ساده و ظریف هستند که تعلق آن را به هزاره اول پیش از میلاد قطعی می‌کند.
گورستان شیرچاک: این محوطه در پایین روستای شیرچاک علیا، مشرف به روستای شیه قرار دارد.قبور آن اغلب حفره‌ای ساده بوده که اشیای به دست آمده از آنها قابل مقایسه  با اشیای گورستان‌های  شرق سپید رود هستند.
گورستان آستانه کند: این گورستان در مسیر راه قدیمی شیرچاک به دیارجان، بین دو دره قرار دارد. بر اثر حفاری‌های غیرمجاز در این محوطه اغلب قبرهای چهارچینه‌ای آن که یادگار هزاره  اول پیش از میلاد بودند،  تخریب شده‌است.
گورستان تلاسر: این گورستان میان یک باغ فندق در ۳۰۰ متری شرق روستای کشمکش قرار گرفته و قبور آن حفره‌ای ساده و چهارچینه‌ای هستند.

منبع و سرچشمه؛ رضا سليمان نوري، روزنامه قانون