تخریب و ساخت و ساز در میدان های ثبتی تهران

جدول میدان های ثبت شده در فهرست آثار ملی در شهر تهران

نام میدان شماره ثبت تاریخ ثبت
میدان حسن آباد ۱۹۷۷ ۱۶/۰۱/۱۳۷۷
میدان مشق ۲۱۳۰ ۱۲/۰۷/۱۳۷۷
نمای بدنه میدان مخبرالدوله ۱۴۶۱۸ ۱۶/۱۲/۱۳۸۴
میدان شهدا ۲۴۳۸۴ ۱۵/۱۱/۱۳۸۷
میدان بهارستان ۳۱۵۴۲ ۲۳/۰۵/۱۳۹۵

 

میدان حسن آباد در بین سالهای ۱۳۰۲ تا ۱۳۱۲ ه خورشیدی به دستور کریم آقا بوذرجمهری در املاک منسوب به میرزا یوسف آشتیانی و در چهارراهی به نام چهارراه حسن آباد، احداث شد، این میدان دایره ای شکل به شعاع ۴۵ متر و مساحت حدودی ۶۳۵۸ در تقاطع خیابان های امام خمینی (سپه، مریضخانه و باغشاه سابق) خیایان وحدت اسلامی (شاهپور) و خیابان حافظ (یوسف آباد) توسط معمار عزیز بنایان بنا شد. ساختمان های چهارطرف میدان حسن آباد با اقتباس از طرح پالادیو معمار معروف عصر رنسانس ایتالیا ساخته و گنبدهای میدان از لحاظ فرم و مصالح شباهت زیادی به گنبد نمازخانه سن پیتروی رم داشت.
در ابتدا نام این میدان را حسن آباد، سپس ملک المتکلمین نام گذاری کردند، اما مردم به علت وجود ساختمان هایی با هشت گنبد به آن میدان هشت گنبدان یا هشت گنبد می گفتند که در سال ۱۳۴۵ به علت تخریب عمارت جنوبی شرقی و یکی از گنبدهای آن، جهت ساخت ساختمان بانک ملی، نام میدان را به هفت گنبدان تغییر دادند.

نکته اول) در سال ۱۳۷۹ بر روی جداره شیشه ای بانک ملی، نمای قبلی میدان حسن آباد به صورت نمادین احداث شد.

در مدت کوتاهی نام میدان حسن آباد به پهلوی و بعد از انقلاب به ۳۱ شهریور تغییر کرد و بعد از چند سال دوباره به نام حسن آباد شناخته و نام گذاری شد.

نکته دوم) در سال ۱۳۷۳ به همت شهرداری بخشی از میدان که در اتفاقات سال ۵۷ دچار آتش سوزی شده بود، مرمت کامل شد.

در نهایت امر این میدان به عنوان اولین میدان ثبتی شهر تهران در تاریخ ۱۶ فرودین سال ۱۳۷۷ در فهرست آثار ملی کشور قرار گرفت و قرار بر این شد هزینه مرمت و نگهداری میدان حسن آباد توسط مترو تقبل شود.

اولین آسیب به میدان حسن آباد تهران

در نوروز سال ۱۳۷۷ قرار بر این شد، زیرگذری از شمال به جنوب برای تردد خودروها در میدان حسن آباد احداث شود، در خاکبرداری سفال های دوره سلجوقی مشاهده شد، اما به علت فرس بودن پروژه، هیچ گاه اجازه کاووش و تخقیق بیشتر برای این موضوع داده نشد! کشفیاتی که می توانست تاریخ تهران را دگرگون کند.

ساخت و سازهای غیر مجاز در اطراف عمارت های میدان

در سال گذشته و همچنین بهار سال ۱۳۹۶ ساختمان های فراوانی پیرامون عمارت های میدان حسن آباد بنا و یا در حال احاث هستند که شهرداری تهران و سازمان میراث فرهنگی برای تعیین حریم باید پاسخگوی این ساخت و سازها باشند.

آلودگی های بصری میدان حسن آباد تهران

دکل های مخابراتی ناهمگون با اثر، نصب تندیس ها و مجسمه های غیر مرتبط با میدان و تغییر مداوم مکان و پایه های آنها، کیوسک روزنامه فروشی، سد معبر و بساط گستری، تابلوهای غیرمجاز و … از عناصر آلودگی بصری میدان حسن آباد است که بهتر آن است به زودی اقدامات شایسته در این خصوص صورت پذیرد.

مرمت عمارتهای میدان و جلوگیری از تخریب املاک ارزشمند پیرامون میدان

بخشهایی از عمارت میدان حسن آباد به علت عدم رسیدگی مناسب در حال تخریب است و جلوگیری از تخریب عمارت ها قاجاری و پهلوی پیرامون میدان حسن آباد نیز می تواند، نقش ارزشمندی در هویت بخشی به میدان حسن آباد تهران داشته باشد.

میدان مشق، دومین میدان ثبتی شهر تهران

میدان مشق یا بهتر است بگوییم؛ منطقه نظامی، چندین هکتاری، در دوران فتحعلی شاه قاجار ساخت آن آغاز و در دوران ناصرالدین شاه چنیدن بار توسعه و تجدید بنا در آن صورت گرفت و بعدها در دوران پهلوی عمارت های ارزشمندی در آن احداث شد. میدان مشق تهران و مجموعه عمارت های آن را می توان به عنوان تاریخچه تحولات اجتماعی، حاکمیتی، معماری، تاریخی و … شهر تهران نامگذاری کرد (نزدیک به ۳۰ عمارت ارزشمند تاریخی). میدان مشق تهران در ۱۲ مهر ماه سال ۱۳۷۷ با شماره ۲۱۳۰ در فهرست آثار ملی کشور قرار گرفت.

میدان مشق با توجه به دستور ساخت باغ ملی، به عنوان یک فضای شهری شناخته می شد اما در سال ۱۳۷۵ بخشی از فضای سبز آن به عنوان ساختمان جدید کتابخانه و موزه ملک مورد بهره برداری قرار گرفت. البته قسمتی از فضای سبز بخش جنوبی سردر باغ ملی نیز به عنوان ساختمان بانک کشاورزی (ساختمان ثبت اسناد فعلی) تخریب و این عمرات بنا شده بود.

در سال‌های آغازین دهه هشتاد طرحی در دولت تصویب شد که با گسترش موزه ملی ایران در در گستره‌ای ۲۸ هکتاری این منطقه به بزرگترین موزه آسیا و یکی از پنج موزه بزرگ جهان تبدیل شود. طرحی در یک مجموعه فضای دولتی و وقفی و در سال ۱۳۹۳ پیشنهاد ثبت آن در میراث جهانی یونسکو هم در رسانه ها مطرح شد.

با توجه به این طرح بخشهایی از این مجموعه مرمت شد تا بازدید از آن به برای عموم مهیا شود، به عنوان مثال طرح مرمتی کاخ شهربانی در سال ۸۲ اجرا شد اما این بنا به عنوان بنای وزارتی امور خارجه به روی بازدید کنندگان بسته باقی ماند و یا طرح های شهرداری در سال گذشته به عنوان عریض ترین پیاده روی کشور و برگزاری بینال ها، ایونتها و کنسرتهای شهری که به تازگی خبر رسیده با دستور وزارت امور خارجه بازدید از محوطه میدان مشق در روزهای پنجشنبه و جمعه ممنوع اعلام شده!

ساخت و ساز جدید پیرامون میدان مشق

در سال ۱۳۷۹ پیرو درخواست الویری شهردار وقت، ساختمان ۱۴ طبقه روزنامه اطلاعات، براساس مصوبه شورای شهر خریداری، اما مرمت و بهره برداری از آن تا اواخر سال ۱۳۹۴ از یادها فراموش شده بود که کار مرمتی آن آغاز شد، و قرار بر این شد برای توسعه فضاهای اداری، در بخش غربی آن نیز عمارتی جدید بنا شود، عمارتی که براساس نگاه برخی از صاحب نظران، خط آسمان و منظر مجموعه میدان مشق را خدشه دار می کرد.

نمای بدنه میدان مخبرالدوله

میدان مخبرالدوله (میدان استقلال، میدان ۲۸ مرداد) میدانی که با توجه به تحولات و اتفاقات پیرامونی، می توان به عنوان یک مکان رویداد مهم شهر تهران درباره آن صحبت کرد. در این تقاطع ساختمان های ارزشمندی بنا شده بود که در سال ۸۴ بخشی از جداره ارزشمند آن توسط مانتو فروشی بلوط تخریب و نمایی شبیه عمارتهای آسیای شرقی جایگزین آن شد. به همین دلیل در همان سال پرونده ثبتی نماهای بدنه میدان مخبرالدوله تهیه و پل عابر پیاده آن به علت آلودگی بصری حذف شد. در سالهای گذشته نیز با کمک زیباسازی شهر تهران بیشتر نماهای مذکور مرمت و مورد پیرایش قرار گرفت و کف میدان نیز در نوروز سال ۱۳۹۶ سنگ فرش شد.

میدان شهدا

میدان شهدای تهران که قبل از اتفاقات ۱۷ شهریور سال ۱۳۵۷ به نام میدان ژاله شهره بود در ۱۵ بهمن سال ۱۳۸۷ در فهرست آثار ملی کشور ثبت شد. این میدان در تقاطع خیابان های ۱۷ شهریور (شهباز)، خیابان پیروزی (فرح آباد) و خیابان مجاهدین اسلام (ژاله) قرار دارد.

فارغ از موضوع مکان رویدادی این میدان که دلیل قرار گرفتن آن نیز در فهرست آثار ملی کشور بود، می توان به وجود نخستین ادراه برق پایتخت که در ضلع شمال شرقی میدان قرار دارد اشاره کرد. در همان سال ثبت میدان شهدا، یک تابلوی مسی مصور از اتفاقات سال ۵۷ در روبروی ساختمان اداره برق نصب شد که بعدها از میدان به روبروی ساختمان شهرداری منطقه ۱۲ منتقل و به یکباره از دیده ها پنهان شد.

در فرودین سال ۱۳۹۴ نیز سردیس محبوبه دانش آشتیانی که در ۱۷ شهریور سال ۵۷ در سن ۱۷ سالگی در میدان شهدا، شهید شده بود، با حضور علی اصغر فانی، وزیر وقت آموزش و پرورش در ضلع جنوب غربی میدان شهدا نصب که این مجسمه هم در اواخر سال ۱۳۹۵ از میدان شهدا برچیده و مفقود شد!

ساختمان بلند مرتبه ای هم که در ضلع جنوب شرقی میدان بود، از تعداد طبقات آن کاسته شد اما در همان سال ۹۵ قسمتی از بخش جنوب شرقی تخریب شد و در حال حاضر نیز در شمال خیابان ۱۷ شهریور، کانتیرهای توسعه ایستگاه مترو قرار دارد و سنگ فرش این گذر نیز نامناسب و پر از چاله است. شما در این میدان نشانه ای از یک میدان ثبت شده در فهرست آثار ملی نمی بینید.

میدان بهارستان آخرین اثر ثبتی شهر تهران

میدان بهارستان یا همان کاخ باغ نگارستان، که پیشینه آن به دوران باغ های ییلاقی فتحعلی شاه قاجار بر می گردد. میدان بهارستان محل رخدادهای مهم تاریخ معاصر ایران؛ نخستین مجلس قانون گذاری در دوره مشروطه، به توپ بستن مجلس زیر نظر لیاخوف روس، راهپیمایی مخالفان و موافقان مصدق  و … میدان بهارستان در ۲۳ مرداد ۱۳۹۵ پس از مجادلات بسیار ثبت ملی شد. در همان سال میدان توسط سازمان زیباسازی تغییر شکل داده شد و تمامی ساختمان های پیرامون میدان پیراش و از زوائد شهری، پالایش شد. توپی نیز به صورت نمادین در ضلع جنوب غربی میدان نصب شد. اما این پایان ماجرای این میدان نبود.

در شهریور هر سال این میدان اسیر می شود و منتظر می مانیم تا در پایان مهر آزاد شود. میدانی که آثار فاخر و ارزشمندی پیرامون آن قرار دارد، مسجد سپهسالار، ساختمان مجلس، عمارت مسعودیه، موزه رجایی، دبیرستان های اتحاد و اتفاق و … که می توانست به عنوان یک مجموعه به عنوان دومین اثر ثبتی یونسکو در شهر تهران ثبت شود اما شوربختانه، ساخت و سازها و اتفاقات ناخوشایندی پیرامون این میدان در حال انجام است!

میدان های ارزشمند فراوان دیگری در شهر تهران هستند که متاسفانه حال روز بهتری نسبت به میدان بهارستان ندارند و تاکنون نیز به عنوان یک اثر در فهرست آثار ملی قرار نگرفته اند، میدان امام خمینی (سپه)، ارگ، امام حسین، انقلاب، آزادی، جمهوری، فردوسی، قیام، ولیعصر و … میدان های که دیگر خیلی از آنها هویت گذشته خود را ندارند.

میدانی های که می توانست به مثل هم نامانش در بلاد دیگر، میدانی برای آرامش، تفکر، گردشگری، هویت شهری و … باشد. میدان تقسیم استانبول، شارل دوگل پاریس، تیان آنمن پکن، ترافالگار لندن، پلازای بوینس آیرس، کاخ سنت پترزبورگ، باستیل فرانسه و …

ته نویس اول) این گزارش را بدون اجازه با افتخار تقدیم می کنم به بچه میدان ژاله، بهزاد بلور

 

چه سکوت معنا داری پیرا مون این تخلف آشکار به حریم میدان مشق ، اثر جهانی کاخ گلستان ،محدوده حصار طهماسبی ، بنای پست ، بنای روزنامه اطلاعات ، پارک شهر (سنگلج صفوی) و البته میدان امام که  دغدغه مند ان !!!می خواهند با جعل تاریخ مثلا بلدیه را دوباره از نوبسازند(واقعا با چه نیتی ؟) چه ریشخند تلخی به میراث فرهنگیست این سکوت و چه بی تفاوتی آشکاری از سوی  مدیران همیشه در صحنه میراث فرهنگی

صحیح میفرمایید
در نقشه صحبت از ضابطه موقت ارتفاع ۱۰.۵ متر شده
اما تعیین حریم ضروری به نظر میرسه

علّقِ خاطر به گذشته شریف است امّا از آن‌ شریف تر، انتقال منصفانه ی رویدادهای گذشته به آیندگان است.