عضویت در سفرنویس

register-image

تورهای سفرنویس

tour-image

آمار سفرنویس

counter-image
358 سفر
13198 همسفر

کاروانسرای گدوک

کاروانسرای گدوک؛ کاروانسرایی مربوط به ۳۹۲ سال پیش، کاروانسرای گدوک در گردنه ای که نادرشاه ترور شد و فرزندش کور، بنا شد، کاروانسرای گدوک محل استقرار و شکست نیروهای محمدعلی شاه قاجار پس از خلع سلطنت توسط مشروطه خواهان، کاروانسرای گدوک که فضولات حیوانیش باعث زنده ماندن بنیانگذار دودمان پهلوی شد، کاروانسرای گدوک که فقط یاد دوغش هستیم و نمی دانیم در حال تخریب است …..
کاروانسرای گدوک آدرس استان مازندران، شهرستان سوادکوه، روستای گدوک، در ۱۷ کیلومتری جاده فیروزکوه به سوادکوه، در ۱۸۵ متری جنوب جاده

ورودی اصلی کاروانسرای گدوک
ورودی اصلی کاروانسرای گدوک

شماره ثبت کاروانسرای گدوک در فهرست آثار ملی ایران: ۲۷۹۵ تاریخ ثبت ۱۶/۰۷/۱۳۷۹ ه خورشیدی
مختصات جغرافیایی، آب و هوا، نقشه و … کاروانسرای گدوک:  E 52″55’49.34   N 35″49’56.23
ارتفاع از سطح دریا کاروانسرای گدوک: ۲۲۰۵ متر
نامهای دیگر کاروانسرای گدوک: کاروانسرای گدیک، کاروانسرای شاه عباسی، پناهگاه رضاخانی
پیرامون نام (وجه تسمیه):
گدوک؛ در زبان مازنی گده Gode به معنی برآمدگی و دوک Dook نیز به معنی برجسته و ناهموار است که شاید با توجه به موقعیت جغرافیای کاروانسرای گدوک، این نام ترکیبی از این دو واژه فوق باشد.

کاروانسرای گدوک
کاروانسرای گدوک

گدیک؛ در ترکی به معنی گردنه کوه است و در لغتنامه دهخدا و معین گدوک چنین تعریف شده است؛ راه میان دو کوه که در زمستان برف زیاد در آن جمع شود و یا جایی در کوه که برف زیادی می بارد و رفت و آمد مشکل است. دقیقا از مشخصه های گردنه گدوک و کاروانسرای آن است. *در روزنامه خاطرات عین السلطنه، سالور از تمامی گردنه های ایران با پیشوندی به نام گدوک استفاده شده است.
نکته اول: go through در انگلیسی که کمی هم تلفظش شبیه گدوک است به معنی رفتن و عبور از یک راه معنی می دهد.
کاروانسرای شاه عباسی: به دلیل ساخت کاروانسرا در زمان شاه عباس صفوی به این نام نیز شهره است.

رضا شاه
رضا شاه

پناهگاه رضاخانی: رضا پهلوی در چهلمین روز زندگی، پدرش را از دست می دهد، مادر رضا پهلوی (نوش‌آفرین) از آلاشت به تهران مهاجرت می کند، در این سفر رضای نوزاد، به شدت بیمار شده و با رسیدن به گردنه و کاروانسرای گدوک، یخ می زند و مادر وی را مرده می پندارند. بنابراین به علت سرمای زیاد و عدم امکان کندن زمین، برای دفن در زمان مناسب، او را در اصطبل حیوانات کاروانسرای گدوک قرار می دهند و رضا پهلوی با گرمای فضولات حیوانی احیاء و به زندگی بر می گردد.
دوران و بانی اثر کاروانسرای گدوک: در دوران صفوی و در سال ۱۰۰۰ ه خ به دستور شاه عباس. البته برخی از باستان شناسان عقیده دارند که با توجه به موقعیت جغرافیایی کاروانسرای گدوک، در محور رفت و آمد مرکز به شمال کشور، امکان اینکه قدمت کاروانسرای گدوک به پیش از دوره صفوی برسد، فراوان است.
امکان بازدید از کاروانسرای گدوک: به علت تصرف اداره راه و شهرسازی استان مازندران امکان بازدید ندارد!
مشخصات و معماری کاروانسرای گدوک:
کاروانسرای گدوک با توجه به موقعیت جغرافیایی و سرمای شدید از نوع کاروانسراهایی با معماری کوهستانی است، کاروانسراهایی که کاملا پوشیده هستند. کاروانسراهای پوشیده کوهستانی از اتاق های گنبد دار مرکزی یا یک ردیف گنبد دار و تعدادی اصطبل که درهمان ردیف قرار دارند تشکیل شده اند. اکثر کاروانسراهای کوهستانی کاملا سرپوشیده، بدون حیاط، دارای اجاق های متعدد یا بخاری دیواری در داخل بنا هستند. همچنین از هر طرف بسته و پوشیده اند و به راحتی می توانند جلوی بادهای مزاحم و برف های زمستانی و تگرگ های بهاری و پاییزی را گرفته و کاروانیان را از این گونه آسیب ها درامان نگه دارند.

نقشه و پلان کاروانسرای گدوک
نقشه و پلان کاروانسرای گدوک

کاروانسرای گدوک در زمینی به ابعاد ۳۰ در ۴۰ متر با مصالح سنگ، آجر، گچ، ساروج و آهک بنا شده و برای تزئین نمای داخلی و خارجی کاروانسرای گدوک از آجر بند کشی شده سود برده اند.
نکته دوم: برخی دیواره‏ ها را با مرمتی به دور از تخصص با آجرهای امروزی پوشانده‏ اند!

مرمت غیراصولی کاروانسرای گدوک با آجرهای امروزی
مرمت غیراصولی کاروانسرای گدوک با آجرهای امروزی

درب ورودی کاروانسرای گدوک از غرب بوده و شما را به راهروی اصلی کاروانسرا هدایت می کند. در دو طرف شمال و جنوب راهرروی اصلی کاروانسرای گدوک، راهروی های فرعی است که مال بندها در دیواره آنها قابل مشاهده است.
نکته سوم: برای ورود ماشین آلات ترابری، حجره های غربی را تخریب و راه های ورودی به راهروها برای تردد، گشوده اند!

تخریب حجره های گدوک برای ورود ماشین آلات راه و شهرسازی
تخریب حجره های گدوک برای ورود ماشین آلات راه و شهرسازی

کاروانسرای گدوک در مجموع شامل ۵ راهرو تودرتو بوده که سقف با طاقهای قوسی تویزه دار متعدد و متوالی بنا شده است. در انتهای هر راهرو اتاقهایی که در اصطلاح آن روزها تختگاه نامیده می ‏شد، قرار دارد این محل در کاروانسرای گدوک به دلیل دوری از ورودی، گرمترین نقطه کاروانسرا محسوب می شود و معمولا جایگاه طبقه خاص اجتماعی بوده و در کنار آنها مال بندی دیده نمی شود.

نمای غربی کاروانسرای گدوک
نمای غربی کاروانسرای گدوک

نکته چهارم: به دلیل عبور ماشین آلات سنگین ترابری از روی بام کاروانسرای گدوک، اتاقهای تختگاه تخریب شده است!

ریزش سقف اتاق های تختگاه کاروانسرای گدوک
ریزش سقف اتاق های تختگاه کاروانسرای گدوک

در انتهای راهروهای میانی کاروانسرای گدوک در کنار اتاقهای تختگاه، اتاقهایی به دور از محیط اصلی کاروانسرا تعیبه شده که احتمالا برای استراحت بانوان حاضر در کاروان بوده و رسیدن به این اتاقها نیاز به عبور از دهلیزها و راهرو ها دارد.
نکته پنجم : این اتاقها هم تخریب شده است!

مسدود شدن راه ورودی به اتاقهای ویژه کاروانسرای گدوک
مسدود شدن راه ورودی به اتاقهای ویژه کاروانسرای گدوک

می گویند آب انبار کاروانسرای گدوک نیز در زیر همان اتاقهای تختگاه قرار دارد. البته افراد بومی اذعان می کنند که آب انبار در حاشیه شمالی درب ورودی است که بعید به نظر می رسد.

مال بندهای کاروانسرای گدوک
مال بندهای کاروانسرای گدوک

در راهروی اصلی کاروانسرای گدوک هیچ مالبندی وجود ندارد، البته بیشتر مالبندهای کاروانسرای گدوک در راهروهای جنوبی و شمالی واقع شده است. مال بندها که برای نگهداری احشام است از سنگهای یک پارچه که استوانه ای در مرکز آن تراشیده شده است در دیوار کاروانسرای گدوک جای گذاری شده، مال بندهای کاروانسرای گدوک در ابعاد ۵۰ در ۲۰ سانتی متر ساخته شده اند و در بازدید حدود ۴۰ مال بند مشاهده شد.

مالبند یکپارچه سنگی کاروانسرای گدوک
مالبند یکپارچه سنگی کاروانسرای گدوک

در راهروی های میانی کاروانسرای گدوک صفحه ها و حجره هایی با ارتفاع حدود یک متر از زمین قرار دارد که برای استراحت مسافران و بارانداز در نظر گرفته شده است. حجره ‏های کوچک و بزرگ دارای تزئیناتی با نمای آجری بوده که در برخی از آنها طاقچه هایی وجود دارد.
نکته جالب کاروانسرای گدوک، اجاق ها و شومینه های دیواری آن است، ویژگی مهم این شومینه ها عدم خروج دود به صورت مستقیم از سقف است، بدین صورت که داخل دیواره ها و سقف خالی بوده و دود و گرما داخل این دیواره ها به گردش در می آمده تا حرارات به سایر حجره ها و دهلیزها انتقال داده شود و جریان هوای گرم به یکباره از کاروانسرا خارج نشود و گرمایی مطبوع در کل کاروانسرا وجود داشته باشد.

تصویری از بالای اجاقهای کاروانسرای گدوک (بدون خروجی)
تصویری از بالای اجاقهای کاروانسرای گدوک (بدون خروجی)

پیشینه و تاریخچه کاروانسرای گدوک :
۱) در کتاب سفرنامه بارنز نوشته ستوان آلکس بارنز که ترجمه حسن سلطانعلی است، بارنز از گدوک به عنوان دروازه خزر یاد کرده و مدعی شده است که اسکندر در همین گردنه به دنبال داریوش بوده است!
۲) می گویند نادرشاه افشار در لشگرکشی سال ۱۱۲۰ ه خورشیدی در گردنه گدوک از فاصله ۲۰ متری مورد اصابت تیر قرار گرفت و دست او به شدت مجروح شد که نادرشاه پسر ارشدش را عامل این ترور دانست، پس دستور داد رضاقلی میرزا را در همان گردنه گدوک از دو چشم کور کنند!
۳) در خاطرات عطا الله خان معین الشگر سوادکوهی قید شده است که محمدعلی شاه قاجار پس خلع از سلطنت از سمت روسیه وارد ایران شد و با لشگری ۶۰۰۰ هزار نفری در گردنه و کاروانسرای گدوک مستقر شد، در خاطرات عطاالله خان ذکر شده است که در آن زمان در کنار کاروانسرای گدوک که محلی برای کاروانیان برای رسیدن به دامغان و سمنان بود دکاکین وجود داشت برای مسافران، در هر صورت در گردنه گدوک و کنار کاروانسرا جنگ سختی میان رشید السلطان و امیر موید از سرداران محمد علی شاه و نیروهای مشروطه صورت گرفت که این ستیز با پیروزی مشروطه خواهان همراه بود.
۴) اگر چه قدمت کاروانسرای گدوک به روزگار صفویان و دوران پر رونق شاه عباس می رسد، اما تا اواخر دوره قاجار هم پناهگاه در راه ماندگان بوده است. رضا پهلوی در چهلمین روز زندگی پدرش را از دست می دهد، مادر رضا پهلوی (نوش‌آفرین) از آلاشت به تهران مهاجرت می کند، در این سفر رضای نوزاد، به شدت بیمار شد و با رسیدن به گردنه و کاروانسرای گدوک، یخ می زند و مادر وی را مرده می پندارند. بنابراین به علت سرمای زیاد و عدم امکان کندن زمین، برای دفن در زمان مناسب، او را در اصطبل حیوانات قرار می دهند و رضا پهلوی با گرمای فضولات حیوانی احیاء و به زندگی بر می گردد. به همین دلیل به کاروانسرای گدوک ، پناهگاه رضاخانی نیز می گویند.

ریزش سقف کاروانسرای گدوک
ریزش سقف کاروانسرای گدوک

۵) در کتاب استرآبادنامه (سه سفرنامه، وقفنامه و سرگذشت) که به کوشش مسیح ذبیحی و ایرج افشار نگاشته شده، آمده است: « … در سمت شمال شرقی رودخانه گورسفید به گدوک شاه عباسی رسیدیم. پای گدوک کاروانسرا خرابه‌ای بود که می‌گفتند از بناهای شاه عباس کبیر است. راه از یک صحرای وسیعی بود که متدرجا ارتفاع پیدا می‌کرد. ارتفاع اراضی فیروز کوه ۲۲۳۰ ذرع بود. وقتی که پای کاروانسرای گدوک شاه عباسی رسیدیم ارتفاع زمین به ۲۶۰۰ ذرع رسید …»

تخریب تدریجی کاروانسرای گدوک
تخریب تدریجی کاروانسرای گدوک

۶) چیزی که از نوشته فوق بر می آید، این است که کاروانسرای گدوک از اواخر دوره قاجار رها و رو به ویرانی رفته، تا اینکه در سال ۱۳۳۸ راه و ترابری وقت کاروانسرا را از مالکش که شخصی به نام غلام معصومی بود خریداری و از آن به عنوان راهدارخانه محور گدوک استفاده کرد. در سال ۱۳۵۳ قسمتی از سقف و دیواره کاروانسرای گدوک آسیب دید که توسط راه و ترابری استان مازندران مرمت شد و کاروانسرا تبدیل شد به پارکینگ ماشین آلات برف روب، لودر، بولدوزر و گریدر راه و شهرسازی شهرستان گدوک …!

تخریب ستونها و دیوراه ها برای ورود شهل ماشین آلات!
تخریب ستونها و دیوراه ها برای ورود شهل ماشین آلات!

نکته: البته بماند که به غیر از پارکینک، کاروانسرای گدوک به محل دپوی آهن ‏آلات، ضایعات، تانکر گازوئیل دارای نشتی، انبار نمک، تایر مندرس لودر، نخاله و … هم تبدیل شد.

نگهداری گازوئیل و نمک در کاروانسرای گدوک
نگهداری گازوئیل و نمک در کاروانسرای گدوک

۷) در نهایت امر سازمان میراث فرهنگی استان تهران پس از بارها مراجعه ، در آذر ماه ۱۳۷۸ پرونده ثبتی آن را آماده و یک سال بعد یعنی در ۱۶ آبان سال ۷۹ کاروانسرای گدوک به ثبت آثار ملی رسید و در پرونده قید شد؛ نیاز به مرمت فوری !!!
تازه اینجا اول ماجراست ، به علت اینکه کاروانسرای گدوک در مرز استان تهران و مازندران واقع شده و مالکیت آن مورد مناقشه هست، به حال خود تا تخریب نهایی رها شده همین …..
ته نویس اول: برای دیدن تصاویر بیشتر درخصوص تخریب کاروانسرای گدوک و نظرات مدیران به این گزارش مراجعه شود.
ته نویس دوم: این گزارش را تقدیم می کنم به روان دوستی که ندیدمش ، کسی که قرار بود همسفرش باشم اما ۱۱ ساعت قبل از سفرم نطر من تغییر کرد ، دوستمان امیر طالبی که در سفری تحقیقی در کویر لوت بر روی مین رفت.

منابع و سرچشمه های درخصوص کاروانسرای گدوک:
کتاب بناهای صفوی در مسیر جاده اصفهان ، فرح آباد ساری نوشته ول‍ف‍رام‌ ک‍لای‍س‌ و ترجمه علیرضا مهینی
کتاب استرآبادنامه (سه سفرنامه، وقفنامه و سرگذشت) که به کوشش مسیح ذبیحی و ایرج افشار
تبدیل کاروانسرای “شاه عباسی” فیروزکوه به محل پارک بولدوزرهای مازندرانی، خبرگزاری مهر
خاطرات عطا الله خان معین الشگر سوادکوهی در مورد بازگشت محمدعلی شاه مخلوع
روزگاری اقامت قافله راه ابریشم امروز پارک خودروهای راهداری، روزنامه ایران
آمادگی کامل برای مرمت کاروانسرای گدوک وجود دارد، روزنامه عصر رسانه
مقاله فاجعه کورکردن رضاقلی میرزا به دست نادرشاه نوشته رضا شعبانی
کتاب سفرنامه بارنز، نوشته ستوان آلکس بارنز ترجمه حسن سلطانعلی
کتاب ک‍اروان‍س‍راه‍ای‌ ای‍ران‌ نوشته ول‍ف‍رام‌ ک‍لای‍س‌ و م‍ح‍م‍دی‍وس‍ف‌ ک‍ی‍ان‍ی‌
کتاب از سوادکوه تا ژوهانسبورگ. نجفقلی پسیان و خسرو معتضد
آشنایی با کاروانسرای گدوک، روزنامه همشهری
کتاب تاریخ نوشته عالم‌آرای عباسی

همسفران

  1. دروود
    لذت بردم از این کنکاش ریزبینانه 🙂 دست مریزاد.
    فقط راستش حکایت حضور نادرشاه در این مکان اصلا در باور نمی گنجد!

    شهریار: درود بر امید خان عزیز، مشتاق دیدار، آقا منبع را در انتها ذکر کرده ام ، شک نکنید!

  2. سلام-همواره این کاروانسراها که روزگاری چنین به کمک مسافران می آمدند حالا چه کسی به کمک اشان می رود

    شهریار: درود، اسکان گر بی اسکان ، وامانده، بی سرپناه و بی سرپرست ….

  3. مريم قرائي

    درود آقای شهریار گرامی
    یاد ۶-۷ سالگیم افتادم. یه شب توو اتوبوس و وسط کولاک و بوران گدووک مونده بودیم. زمستون خیلی سردی بود. فقط ۷-۸ ساعت جاده بسته بود. اونجا بود که بابا برام داستان رضا شاه رو تعریف میکرد که تو سرما یه جایی این نزدیکی ها زنده مونده و شده شاه !
    روحش شاد. چقدر دردناکه که ما عزیزانمون جوونهای عاشق سرزمینمون رو اینطوری از دست میدیم خیلی تلخه:(

    شهریار: از اینکه خاطرات کودکی شما را زنده کردم ، خرسندم …

  4. سلام دوست عزیز؛
    سپاس از این گزارش مستند که گرد غم برروش بود. نکته ای که باعث شگفتی ست اینه که چطور ممکنکه مکانی که می توانست یه خاطره نوستالژی ناب برای رضا خان وشاید خاندان پهلوی باشد هیچ اهتمامی برای تعمیر ومرمت آن نداشته /نداشته اند.

    شهریار: سلام بر شما ، به نکته قابل تاملی اشاره کردید، تا به حال از این منظر به این قضیه نگاه نکرده بودم ، راستی چرا از طرف خاندان پهلوی در این خصوص اقدامی نشده …. خیلی سوال بر انگیز است!
    البته رضا شاه قالب اماکنی که در آن بودند را دستور تخریب دادند ، مثل محله سنگلج شمالی که در دوران کودکی در آنجا بودند ، پس از سلطنت دستور تخریب دادند و ….

  5. گریزگاه داریوش هخامنش، ترورگاه نادر افشار، رزمگاه محمد علی قاجار، پناهگاه رضا پهلوی و … گمانم محاکمه ای سخت بر پروندۀ گدوک برود. بسیارند کاروانسراهای عباسی بی گناه تر از این که مخروبه افتاده اند. کوشا و تندرست باشید. هر چند می دانم شما نیز زمزمه ای چنین بر لب دارید: تو مپندار که من بند تنم / نگران سرطان وطنم

    شهریار: امیدورام همه این چنین باشند

  6. سلام و درود جناب شهریار
    ماجرای کاروانسرای گدوک اگرچه تلخ ولی برایم جالب بود و چقدر تاسف خوردم که چرا چنین ظلمی در حقش روا میرود. نمیدانم چرا ماجرای زنده ماندن رضاشاه برایم کمی غیرممکن می آمد شاید به این دلیل که خود یک مادرم و نمیتوانم باور کنم که یک مادر توان قرار دادن کودکش (ولو اینکه مرده باشد) را در اصطبل مملو از فضولات حیوانی داشته باشد. گمان نمیکنید این بخش از تاریخ سرزمینمان کمی مغرضانه تحریف شده باشد؟

    شهریار:
    سلام بر شما، این نوشتار ، دارای سند مکتوب است (که در آخر گزارش نیز بدان اشاره شده) در هر صورت من هم کمی برایم دشوار است ، قبول این نوشته ها ، اما باید به کتابها استناد کنیم !!!

  7. جناب شهریار عزیز
    در این مطلب وزین و ارزشمند، یک خطای کوچک نوشتاری رخ داده که لازم است اصلاح شود
    موضوع شکست محمدعلی شاه قاجار به اشتباه محمد شاه (یعنی جد محمدعلی شاه) ذکر شده است
    ارادتمند شما

    شهریار؛ سلام و درود، بله انگار تنها در قسمت تایتل گزارش، کلمه علی از قلم افتاده بود، حسب الامر تصحیح شد، سپاس از تذکرتان

  8. سلام دوست عزیز
    ممنون از این همه زحمت برای اطلاع رسانیتان
    امیدوارم مسئولین دلسوزیهای شما را بشنوند و جامه عمل بپوشانند.

    شهریار: سلام و سپاس از مهر شما ، البته گوش شنوا نیست ما برای دل خودمان می نویسیم

با ما همسفر باشید

XHTML: امکان استفاده از این کدها وجود دارد: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>