عضویت در سفرنویس

register-image

تورهای سفرنویس

tour-image

آمار سفرنویس

counter-image
344 سفر
12798 همسفر

اولین پمپ بنزین ایران کجاست؟

اولین پمپ بنزین ایران کجاست ؟ اولین پمپ بنزین ایران به خاطر چاه های نفت در مسجد سلیمان بود یا به دلیل پالایشگاه نفت ، اولین پمپ بنزین در آبادان بنا شد! شاید هم اولین پمپ بنزین در مسیر بوشهر به شیراز در شهر دالکی برای خودروهای انگلیسی ساخته شده! شاید هم اولین پمپ بنزین در تبریز باشد!! اما قدیمی ترین عمارت پمپ بنزین ایران در کجاست؟ …
برای پاسخ به پرسشهای فوق ابتدا باید موضوعی روشن شود ، پُمپ یا تُلُمبه وسیله‌ای مکانیکی است برای انتقال مایعات که با افزایش فشار جریان آن، امکان جابجایی را به ارتفاعی بالاتر ، یا حتی پایین دست فراهم می‌کند، مانند پمپ بنزین یا پمپ آب ، پس پمپ بنزین با جایگاه پمپ بنزین کاملا متفاوت است.

خانه سلماسی (موزه سنجش)
خانه سلماسی (موزه سنجش)

اولین و قدیمی ترین پمپ بنزین دستی ایران در شهر تبریز و در موزه سنجش (خانه سلماسی) نگهداری می شود . این پمپ ۱۰۰ ساله انگلیسی که از دو پیمانه شیشه ای برای نگهداری و پمپاژ بنزین تشکیل شده است، از طریق یک شلنگ متصل به مخزن پر از بنزین شده و پس از گردش بنزین در شیشه اول و انتقال آن به شیشه دوم، از طریق نازل باک خودرو را پر می کرده است. وجود سامانه خاصی این پمپ را به نمونه منحصر به فردی از دقت و کارآیی تبدیل کرده و از هدر رفتن بنزین جلوگیری به عمل می آورده است. افراد قبل از استفاده از این پمپ بنزین باید میزان بنزین مورد نظر خود را بر روی صفحه مدرج متصل به پمپ مشخص می کردند و سپس نسبت به پر کردن باک خودرو اقدام می نمودند. با این تمهید، پمپ به شکل خودکار در میزان بنزین تعیین شده قفل می شد و بنزین بیشتری از پمپ خارج نمی گردید.
از این پس ما هم مثل همه ، جایگاه را از ابتدای “جایگاه پمپ بنزین” جدا و به همان پمپ بنزین بسنده می کنیم. برای این که بدانیم اولین پمپ بنزین ایران در کجا بنا شده است اطلاعات دقیقی در دسترس نیست ، وزارت نفت هم اطلاعات خوبی در این خصوص ندارد اما چند تصویر و چند گزارش وجود دارد که می شود به آنها استناد کرد ،ابتدا باید اطلاعاتی از شرکت نفت ایران و انگلیس دانست.

تغییر نام از Anglo Iranian Oil Company به British Petroleum
تغییر نام از Anglo Iranian Oil Company به British Petroleum

شرکت نفت ایران و انگلیس نام شرکتی بود که در سال ۱۲۸۸ ه خورشیدی (۱۹۰۹ م) در ادامه قرارداد دارسی برای اکتشاف و استخراج و بهره‌برداری از منابع نفتی ایران پس از کشف نفت در شهر مسجد سلیمان تأسیس شد. نام شرکت در آغاز Anglo-Persian Oil Company بود و در سال ۱۳۱۴ ه خورشیدی (۱۹۳۵ م) در دوره رضاشاه به Anglo-Iranian Oil Company تبدیل شد و در نهایت به نام شرکت نفت بریتانیا British Petroleum یا بی‌پی BP شهره شد. احداث جایگاه های پمپ بنزین در ایران در اختیار شرکت نفت بریتانیا British Petroleum یا بی‌پی BP بود که بعدها در اختیار شرکت فرآورده های ملی نفت در آمد .

قدیمی ترین پمپ بنزین ایران 1306 ه خورشیدی
قدیمی ترین پمپ بنزین ایران ۱۳۰۶ ه خورشیدی

یک تصویر قدیمی که مربوط به سال ۱۳۰۶ ه خورشیدی (۱۹۲۷ م) در فضای مجازی منتشر شده است و برخی مدعی آن هستند که این اولین پمپ بنزین ایران است و در شهر آبادان یا مسجد سلیمان بنا شده است. پس از فرآیندهای مختلف ، بنزین از نفت خام گرفته می شود و چاه نفت ارتباطی به احداث جایگاه پمپ بنزین ندارد و به احتمال فراوان اولین پمپ بنزین در مسجد سلیمان واقع نشده است در نقشه های قدیمی مسجد سلیمان که آن زمان یکی از شهرهای استان ششم ایران (اهواز آن زمان) اطلاعاتی از پمپ بنزین دیده نمی شود اما در شهر آبادان ۳ پمپ بنزین بوده اما با توجه به لافهای فراوان آبادانی های عزیز !! احتمال وجود اولین پمپ بنزین در آبادان هم کمی زیر سوال می رود !! (البته این قمست کمی شوخی بود)

تصویری قدیم از یک پمپ بنزین در ایارن با آرم BP ب پ
تصویری قدیم از یک پمپ بنزین در ایارن با آرم BP ب پ

احداث پمپ بنزین ارتباط مستقیم با خودرو و مسیر فی مابین شهرها دارد ، در آن زمان معمولا خودروها سوخت لازم را با خود حمل می کردند اما در برخی از مسیرهای طولانی مشکل حمل سوخت وجود داشت و در سال ۱۳۲۲ ه خورشیدی شخصی به نام فخمی در شهر دالکی که در مسیر بوشهر به شیراز بود مکانی را برای عرضه بنزین احداث کرد. ایشان با یک پمپ سیار به نام ستاپ پمپ (Setuppump) بنزین را در شیشه های پنج لیتری می کردند و به خودروهای انگلیسی که در آن سال در آن مسیر در رفت آمد بودند می فروختند.

راهنمای ایران ، دایره جغرافیایی ستاد ارتش
راهنمای ایران ، دایره جغرافیایی ستاد ارتش

در هرصورت تنها اطلاعات قابل استناد ما بر می گردد به کتاب راهنمای ایران و تهران که در آذر ماه ۱۳۳۰ توسط دایره جغرافیایی ستاد ارتش و زیر نظر سرتیپ رزم آرا توسط نشر تابان منتشر شده است. در صفحه ۴۱ این کتاب آمده است؛ در تهران ۱۰ جایگاه پمپ بنزین قرار داشته :

پمپ بنزین شماره ۱ ، خیابان پهلوی ، چهارراه گمرک – پمپ بنزین شماره ۲ ، خیابان شاهرضا – پمپ بنزین شماره ۳ خیابان ری – پمپ بنزین شماره ۴ خیابان بوذرجمهری – پمپ بنزین شماره ۵ خیابان دروازه شمیران ، جلوخان مجلس – پمپ بنزین شماره ۶ خیابان سعدی ، دروازه دولت – پمپ بنزین شماره ۷ خیابان نظامی ، جنب باغشاه – پمپ بنزین شماره ۸ میدان اعدام – پمپ بنزین شماره ۹ خیایان حافظ ، چهارراه یوسف آباد ، شاهرضا – پمپ بنزین شماره ۱۰ دروازه قزوین ، جاده قدیمی کرج

پس از گذشت سالها تنها سه عمارت قدیم پمپ بنزین از آن روزها به یادگار مانده بود ، پمپ بنزین های شماره ۳ ، ۴ و ۶ که خوشبختانه پمپ بنزین ری (شماره ۳) به عنوان اولین پمپ بنزین در سیاهه آثار ملی با نام – پمپ بنزین ری- به شماره ۱۴۶۷۰ ثبت ملی شد.

قدیمی ترین تصویر از تنها پمپ بنزین ثبت شده در فهرست آثار ملی (پمپ بنزین ری)
قدیمی ترین تصویر از تنها پمپ بنزین ثبت شده در فهرست آثار ملی (پمپ بنزین ری)

اما شوربختانه چند سال بعد به صورت شبانه تخریب شد!

پمپ بنزین ری قبل از تخریب - سال 1384
پمپ بنزین ری قبل از تخریب – سال ۱۳۸۴

دومین و قدیمی ترین پمپ بنزین باقی مانده هم پمپ بنزین شماره ۴ (بوذرجمهری) است که خدای را شکر کماکان پابرجاست و در آنجا لذت فرو بردن نازل را با دیدن کاشی های هفت رنگ می توانید تجربه کنید .

پمپ بنزین دورازه دولت
پمپ بنزین دورازه دولت

اما شوربختانه پمپ بنزین شماره ۶ که در دروازه دولت قرار دارد محل دپو سطل های زباله شده!

خدمه بانو د پمپ بنزین خیابان کوروش (شریعتی) 1350 ه خورشیدی
خدمه بانو د پمپ بنزین خیابان کوروش (شریعتی) ۱۳۵۰ ه خورشیدی

نمی دانم شاید تصور کنید مگر پمپ بنزین هم می شود به عنوان یک مکان دیدنی معرفی شود ، جایی که مجبوریم در صف انتظارش قرار بگیریم و اگر سهمیه بنزین مان هم تمام شده باشد و قرار باشد بنزین ۷۰۰ تومان بزنیم چقدر سخت تر می شود این انتظار … اما در هر صورت سازه ای به نام پمپ بنزین در ایران به عنوان یک بنای تازه وارد قلمداد می شد و نحوه ساخت آن کمی مشکل . پس باید ساخت آن تلفیقی باشد از معماری نوین و هنرهای معماری ایرانی …

کاشی کاری های قدیمی ترین عمارت پمپ بنزین ایران
کاشی کاری های قدیمی ترین عمارت پمپ بنزین ایران

شاید پیش خودتان بگویید هنر ایرانی در پمپ بنزین مگر امکان پذیر است ، اما روح لطیف ایرانی و هنر ناب معماری این کار را ممکن کرد و قدیمی ترین عمارت های پمپ بنزین ایران ساخته شد. پمپ بنزینی با طاقنمای جناغی و با تزئینات کاشی کاری هفت رنگ فیروزه ای در مرکز و کاشی کاری های معرق و جناغی در دو سوی درب وردی اصلی و طاق نماهای آجری پیرامون بنا ، اگر لایق نگهداری این گونه عمارتها نباشیم …….

منابع و سرچشمه ها :
اسناد ثبتی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری
کتاب راهنمای ایران ، دایره جغرافیایی ستاد ارتش
ماه نامه گزارش ، شماره ۶۰ و ۶۱ بهمن و اسفند ۱۳۷۴ صفحه ۸۳ تا ۸۷
اولین پمپ بنزین های ایران در بوشهر و دالکی/اکبر صابری (پایگاه خبری اتحاد جنوب ، آبان ۱۳۹۱)

همسفران

  1. شهرام فک کنم این پست تکراریه!؟!؟!؟!
    درسته؟؟؟

    شهریار: نه بردار درست نیست !! من در ابتدا در ۲۳ اردیبهشت ۹۱ گزارشی از قدیمی ترین پمپ بنزین ایران تهیه کردم ، سپس در ۵ دی ۹۱ هم گزارشی درخصوص پمپ بنزین ری نوشتم !! بعد از آن هم دو گزارش یکی درباره پمپ بنزین دروازه دولت و یکی هم درباره تخریب همان پمپ بنزین در ۱۳ امرداد ۹۲ تهیه کرده ام ….

  2. درود جناب شهریار
    پوزش می خوام مدتی نبودم و فرصت نشد به تارنمای زیبای شما سر بزنم
    آگاهی رسانی خوبی بود ، برای خود من جالب توجه هستش ، سپاس به خاطر تمام تلاش شما
    شاد زیوید

    شهریار: درود و سپاس از حضور پر مهرتان

  3. سلام
    ممنونم گزارش بسیار خوبی بود. من هنوز هم منتظر گزارش شما از دیوار عشق هستم. لطفا یادتون نره

    شهریار: سلام و درود ، سپاس ، درخصوص دیوار عشق باید بگویم ،‌اگر بنویسم و شرایط بازدید مهیا نباشد ، جز حسرت چیز دیگری ندارد ، بگذارید ، شرایط بازدید هم مهیا شود

با ما همسفر باشید

XHTML: امکان استفاده از این کدها وجود دارد: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>